LoiDay.comLời Dạy
Lễ phép, chào hỏi, xưng hô

Gọi người lạ là cô, chú hay bác: dạy con xưng hô với người ngoài theo nếp nhà

Ông bà dạy gọi người ngoài theo tuổi, theo vai như người trong nhà. Cách đoán tuổi để gọi, khác biệt ba miền và cách dạy con khi lỡ gọi sai mà không xấu hổ.

Young boy holding his father hand at a fruit stall in a Can Tho morning market, an older vendor woman handing him a small bag of rambutans, faces not visible

Ông bà dạy con cháu gọi người ngoài như gọi người trong họ: ai trạc tuổi ông bà thì gọi ông, bà; ai trạc tuổi bố mẹ thì gọi bác, chú, cô; ai lớn hơn mình ít tuổi thì gọi anh, chị. Cả xã hội Việt được xưng hô như một đại gia đình, và một đứa trẻ biết gọi đúng là đứa trẻ đã nhìn ra mình đứng ở đâu trong cái gia đình lớn ấy.

Nghe đơn giản, nhưng khi ra đường thì trẻ lẫn người lớn đều có lúc lúng túng: người bán hàng này nên gọi cô hay bác, ông bảo vệ trông trẻ thế này có nên gọi chú, ở miền Nam có gọi bác như ở miền Bắc không. Bài này đi từ lời dạy xưa, giải thích vì sao người Việt gọi nhau bằng từ chỉ người thân, rồi gợi ý cách dạy con xưng hô với người ngoài cho tự nhiên.

Vì sao người Việt gọi người lạ bằng từ chỉ người thân

Tiếng Việt không có một đại từ trung tính dùng được cho mọi người như nhiều thứ tiếng khác. Muốn nói chuyện với ai, ta phải chọn một vai: ông, bà, bác, chú, cô, anh, chị, em, cháu. Chọn vai là đã ngầm đặt người kia vào một quan hệ họ hàng tưởng tượng, có trên có dưới, có thân có sơ.

Lời ông bà hay nhắc "gọi người ngoài như người trong nhà" phản ánh nếp sống làng xã, nơi hàng xóm nhiều đời gắn bó, đám cưới đám giỗ đều có mặt nhau. Gọi bác hàng xóm là "bác" không chỉ để lịch sự, mà vì thật sự coi người ấy như anh chị của bố mẹ mình, có quyền nhắc nhở mình, có trách nhiệm trông chừng mình.

Vì thế, khi trẻ gọi sai, người lớn xưa thường sửa ngay. Gọi người đáng tuổi ông là "chú" bị coi là coi nhẹ người già; gọi người trẻ là "bác" thì khiến người ta ngượng. Cách xưng hô vừa thể hiện sự kính trọng, vừa cho thấy đứa trẻ có được dạy để nhìn người hay không. Đó là lý do cha mẹ nhiều nơi coi việc dạy con gọi đúng là bài học đầu tiên khi cho con ra khỏi nhà.

Đoán tuổi để gọi: một cách nhìn dễ nhớ cho trẻ

Trẻ không thể hỏi tuổi từng người, nên cần một quy tắc ước lượng đơn giản dựa vào người thân mà trẻ đã quen. Bảng dưới là cách nhiều gia đình miền Bắc hay dạy; các vùng khác điều chỉnh theo phần sau.

Người đối diện trông giốngGọi làTrẻ xưng
Trạc tuổi ông bà mìnhÔng, bàCháu
Lớn hơn bố mẹ mìnhBác (cả nam lẫn nữ)Cháu
Trẻ hơn bố mẹ mình, là đàn ôngChúCháu
Trẻ hơn bố mẹ mình, là phụ nữCô (miền Nam hay gọi cô hoặc dì)Cháu hoặc con
Lớn hơn mình vài tuổi, còn đi học hoặc mới đi làmAnh, chịEm
Nhỏ hơn mìnhEm, hoặc gọi tênAnh, chị, hoặc gọi tên mình

Nguyên tắc đi kèm mà ông bà hay dặn: khi phân vân giữa hai bậc với người đàn ông lớn tuổi, nên chọn bậc cao hơn để tỏ lòng kính trọng. Riêng với phụ nữ, nhiều người hôm nay ngại bị gọi "bà" hay "bác" khi còn trẻ trung, nên phần sau sẽ bàn cách hiểu lại.

Khác biệt ba miền mà trẻ nên được biết

Miền Bắc phân bậc kỹ. Bác cho người lớn hơn bố mẹ, chú và cô cho người nhỏ hơn bố mẹ. Trong họ hàng còn tách bên nội bên ngoại, nhưng với người ngoài thì cách gọi theo tuổi là đủ.

Miền Trung có nhiều cách gọi riêng theo vùng. Ở một số nơi quanh Huế, Quảng Trị, cách gọi mệ (bà), o (cô), mạ (mẹ) và nhiều cách nói địa phương khác vẫn được dùng trong nhà và trong xóm. Trẻ từ nơi khác đến không cần bắt chước, chỉ cần hiểu khi nghe và gọi theo cách chung là đủ lễ.

Miền Nam chuộng sự gần gũi. Người lớn trạc tuổi bố mẹ thường được gọi chú, cô, dì; chữ bác ít dùng hơn ở nhiều nơi. Trong xóm còn gọi theo thứ trong nhà, như chú Tư, cô Năm, với lưu ý người con cả ở miền Nam gọi là Hai.

Đi khác vùng thì nghe trước, gọi sau. Khi về quê bạn, ra Bắc vào Nam, cách an toàn nhất là để ý người địa phương gọi nhau thế nào rồi theo. Không ai trách một đứa trẻ gọi chưa đúng giọng vùng, nhưng người ta nhớ đứa trẻ chịu khó gọi theo.

Không có cách gọi nào cao hơn cách gọi nào. Gọi bác hay gọi chú, gọi dì hay gọi cô đều là lễ. Trẻ cần được dạy rằng khác nhau giữa các vùng không phải chuyện đúng sai, để không chê bạn từ nơi khác đến.

Phần nên hiểu lại: tuổi trên mặt không phải lúc nào cũng đúng

Nếp xưa đoán tuổi bằng mắt rồi gọi theo bậc. Hôm nay, nhiều người trông trẻ hơn tuổi thật, và không ít phụ nữ ngoài năm mươi thấy chạnh lòng khi bị một đứa trẻ gọi bằng "bà". Người lớn khi dạy con nên giải thích thật: gọi là để người kia thấy dễ chịu, nên khi không chắc chắn, gọi cô, chú thường an toàn hơn gọi bà, bác với phụ nữ, trong khi với cụ ông, cụ bà tóc đã bạc thì vẫn nên gọi ông, bà.

Vế thứ hai cần hiểu lại là chuyện ngại hỏi. Xưa hỏi tuổi người lớn bị coi là tò mò; nay, trong những trường hợp sẽ gặp lâu dài như cô giáo mới, người hàng xóm mới chuyển đến, bố mẹ có thể hỏi khéo "con nên gọi là gì cho phải ạ". Nhiều người rất vui khi được hỏi vì thấy mình được tôn trọng.

Vế thứ ba: gọi đúng bậc nhưng giọng điệu trống không thì vẫn chưa thành lễ. Một tiếng "cô ơi, cho cháu hỏi" có giá trị hơn một tiếng "bà" đúng tuổi mà nói cộc lốc. Cách xưng hô chỉ là cái khung; lời ăn tiếng nói đi bên trong mới là phần ông bà muốn dạy.

Dạy con xưng hô với người ngoài từng bước

Trẻ học xưng hô qua lặp lại và qua việc được gọi tên đúng người. Có thể đi từ gần đến xa:

  1. Bắt đầu từ người trong nhà và họ hàng gần, để trẻ có những mốc so sánh: ông bà mình, bố mẹ mình, anh chị họ.
  2. Khi ra ngoài, người lớn gọi thay con trước: "con chào chú bảo vệ đi", "con cảm ơn cô bán hàng nhé". Trẻ nghe nhiều lần sẽ tự gọi.
  3. Tập so sánh khi về nhà: "bác bán sách lúc chiều trông lớn hơn bố hay nhỏ hơn bố?". Câu hỏi này dạy trẻ cách ước lượng thay vì học thuộc.
  4. Khen đúng việc khi con gọi chuẩn với người mới gặp, nói rõ người kia đã vui thế nào.
  5. Khi con lỡ gọi sai, người lớn sửa nhẹ ngay lúc đó, xin lỗi thay con một câu, rồi thôi. Không nhắc lại trước mặt người khác.
  6. Khi về quê hay đi vùng khác, nói trước với con những cách gọi lạ sẽ nghe thấy để con khỏi ngạc nhiên.

Ví dụ giả định: một bé bảy tuổi ở Đà Nẵng ra Hà Nội thăm họ hàng, gọi bà bán xôi đầu ngõ là "dì". Bà cười hỏi bé ở đâu ra. Mẹ bé giải thích, rồi về nhà kể cho bé nghe ngoài này hay gọi là "bác". Bé không thấy mình gọi sai, chỉ thấy mình vừa học thêm một cách nói.

Khi người lớn trong nhà gọi theo vai của con

Một nếp rất Việt mà trẻ hay thắc mắc là người lớn gọi nhau theo vai của con cháu. Bố gọi người hàng xóm là "bác Hùng" dù bác ấy chỉ hơn bố vài tuổi, mẹ xưng "em" với cô giáo của con nhưng lại gọi cô là "cô" khi nói chuyện với con. Cách này gọi là gọi thay con, giúp đứa trẻ nghe được cách xưng hô đúng mà không cần ai dặn.

Nhiều gia đình trẻ hôm nay bỏ dần nếp này, gọi nhau bằng anh chị cho nhanh. Không có gì sai, nhưng nếu muốn con nhớ được vai vế với người ngoài, giữ lại thói quen gọi thay con trong những tình huống có mặt con là cách dạy rất nhẹ nhàng. Trẻ nghe bố gọi "chú Tâm ơi" thì tự nhiên cũng gọi "chú Tâm".

Điều nên tránh là ép trẻ gọi một người theo cách trẻ không thấy hợp, chẳng hạn gọi người lớn hơn mình hai ba tuổi là "chú" chỉ vì người đó là bạn của bố. Khi vai vế và tuổi tác lệch nhau, nên giải thích cho trẻ lý do, và chấp nhận trẻ cần thời gian để quen.

Những tình huống xưng hô hay làm trẻ lúng túng

Người bán hàng, người giao hàng còn rất trẻ. Trẻ hay gọi "chú", "cô" theo thói quen dù người đó chỉ khoảng hai mươi tuổi. Gọi "anh", "chị" lúc này hợp hơn và người trẻ thường thấy dễ chịu. Bố mẹ có thể nhắc con nhìn xem người ấy trông giống anh chị họ hay giống bố mẹ mình.

Bạn của bố mẹ mà tuổi lệch nhiều. Bố mẹ có bạn lớn hơn mình cả chục tuổi, hoặc trẻ hơn nhiều. Cách đơn giản là hỏi thẳng bạn của mình muốn con gọi là gì, rồi dặn con trước khi gặp, để con không phải tự đoán ngay tại chỗ.

Thầy cô giáo trẻ. Ở trường, thầy cô được gọi là thầy, cô bất kể tuổi. Trẻ cần hiểu đây là cách gọi theo vai trò chứ không theo tuổi, nên ra ngoài gặp thầy cô vẫn giữ cách gọi đó, không đổi sang anh chị.

Người lớn tuổi đi cùng con cháu. Khi gặp một gia đình có cả cụ già lẫn người trung niên, trẻ nên chào người cao tuổi nhất trước, sau đó mới tới những người khác. Đây là nếp kính lão mà ông bà luôn nhắc khi dẫn cháu đi thăm họ hàng.

Người nước ngoài hoặc Việt kiều. Với người nước ngoài nói tiếng Việt, trẻ vẫn gọi theo tuổi như thường; nhiều người còn rất vui vì được gọi là cô, chú. Với Việt kiều lâu năm, bố mẹ để ý cách họ tự xưng rồi nhắc con gọi theo cho hợp.

Câu hỏi thường gặp

Gặp người lạ không biết tuổi thì nên gọi thế nào?

Hãy so với người thân trong nhà: trạc tuổi ông bà thì gọi ông bà, lớn hơn bố mẹ thì gọi bác, nhỏ hơn bố mẹ thì gọi chú hoặc cô, lớn hơn mình ít tuổi thì gọi anh chị. Với phụ nữ khi phân vân, gọi cô thường dễ chịu hơn gọi bác.

Ở miền Nam có gọi bác như miền Bắc không?

Có nơi vẫn dùng, nhưng nhiều nơi ở miền Nam quen gọi người trạc tuổi bố mẹ là chú, cô, dì và gọi theo thứ trong nhà như chú Tư, cô Năm. Khi đến vùng khác, nghe người địa phương gọi nhau thế nào rồi gọi theo là cách an toàn nhất.

Con gọi sai người lớn thì có nên bắt con xin lỗi không?

Người lớn có thể xin lỗi thay con một câu nhẹ nhàng, sửa cách gọi ngay lúc đó rồi bỏ qua. Bắt con xin lỗi trước mặt người lạ dễ khiến con ngại giao tiếp lần sau. Về nhà, bố mẹ kể lại với con để con nhớ.

Vì sao bố mẹ gọi hàng xóm là bác trong khi bác chỉ hơn bố mẹ vài tuổi?

Đó là nếp gọi thay con, rất phổ biến trong gia đình Việt. Người lớn gọi theo vai của con để con nghe được cách xưng hô đúng. Nếp này không bắt buộc, nhưng giúp trẻ nhớ vai vế mà không cần ai dặn.

Có nên dạy con gọi tất cả người lớn là cô chú cho đơn giản không?

Với trẻ rất nhỏ thì tạm được, nhưng khi trẻ lớn hơn nên dạy thêm cách gọi ông bà với người cao tuổi và anh chị với người chỉ lớn hơn mình ít tuổi. Gọi đúng bậc giúp người đối diện thấy được tôn trọng và giúp trẻ hiểu quan hệ quanh mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138