"Lời chào cao hơn mâm cỗ" là câu tục ngữ ông bà dùng để dạy rằng một lời chào đúng lúc, đúng người có giá trị hơn cả một bữa tiệc thịnh soạn. Mâm cỗ là thứ quý nhất của làng xưa, chỉ có trong ngày giỗ, ngày Tết, ngày cưới. Đặt lời chào lên trên mâm cỗ là cách nói mạnh nhất mà người xưa nghĩ ra để nhắc con cháu đừng coi nhẹ chuyện chào hỏi.
Nhưng cũng chính câu này hay bị dùng để ép trẻ: khoanh tay chào to lên, chào lại cho rõ, sao không chào bác. Bài này tách hai phần ấy ra. Phần đầu là vì sao lời chào được coi trọng đến vậy; phần sau là cách giúp trẻ chào hỏi tự nhiên theo tuổi, không biến lời chào thành nỗi sợ trước mặt người lạ.
Câu tục ngữ nói gì và nói trong bối cảnh nào
Đọc kỹ, câu tục ngữ không so lời chào với món ăn để chê mâm cỗ. Nó so hai cách đối đãi với khách: một bên là của cải, một bên là thái độ. Mâm cỗ đầy mà chủ nhà lạnh nhạt thì khách vẫn thấy mình không được chào đón; một lời chào ấm áp ở đầu ngõ thì dù nhà nghèo, khách vẫn thấy được trọng. Người xưa đặt cái tình lên trên cái của.
Bối cảnh của câu nói là làng quê, nơi mọi người gặp nhau hằng ngày ngoài đường, ngoài đồng, ở giếng nước, ở chợ. Trong một không gian nhỏ như vậy, không chào nhau không đơn thuần là thiếu lịch sự mà có thể bị hiểu là giận dỗi, khinh thường hoặc có chuyện khúc mắc. Một đứa trẻ đi ngang không chào bác hàng xóm có thể khiến cả nhà mang tiếng không biết dạy con.
Vì vậy, khi ông bà nhắc câu này, họ không chỉ dạy phép lịch sự. Họ đang dạy con cháu cách sống yên ổn trong một cộng đồng mà ai cũng nhìn thấy ai, nơi danh tiếng của một gia đình được dựng lên từ những điều rất nhỏ như việc con cái có chào người lớn hay không.
Lời chào trong làng xưa làm được những việc gì
Báo cho nhau biết là mình vẫn tốt với nhau. Một lời chào là tín hiệu rằng giữa hai nhà không có chuyện gì. Khi hàng xóm bắt đầu tránh chào nhau, cả xóm hiểu rằng có chuyện đã xảy ra.
Nhận ra vai vế của nhau. Lời chào đi kèm cách gọi: ông, bà, bác, chú, cô. Chào đúng là đã xếp được người đối diện vào đúng chỗ trong mạng quan hệ của làng, điều mà trẻ con học dần qua mỗi lần được nhắc "chào bà Hai đi con".
Mở đầu cho mọi việc nhờ vả và giúp đỡ. Không ai hỏi mượn cái cuốc, xin nắm lá trầu mà không chào trước. Lời chào là bước dạo đầu mềm mỏng, để lời nhờ tiếp theo không thành sỗ sàng.
Giữ thể diện cho cả gia đình. Trẻ chào hỏi đàng hoàng thì người làng khen nhà có nếp. Lời khen ấy theo gia đình rất lâu, có khi ảnh hưởng cả tới chuyện dựng vợ gả chồng sau này.
Dạy trẻ nhìn thấy người khác. Đây là phần sâu nhất. Chào là phải nhận ra có người trước mặt, dừng lại, hướng về họ. Một đứa trẻ quen chào là đứa trẻ đã được tập để ý tới người xung quanh thay vì chỉ thấy việc của mình.
Vì sao ép trẻ chào thường phản tác dụng
Cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình: khách tới nhà, mẹ đẩy con ra trước, "chào bác đi", con im lặng nép sau lưng, mẹ nói to hơn, khách cười gượng, đứa trẻ bắt đầu khóc. Người lớn nào cũng muốn con lễ phép, nhưng cách làm này thường dạy con một điều khác hẳn: chào hỏi là lúc mình bị đẩy ra giữa đông người và bị chú ý.
Trẻ nhỏ chưa chào không có nghĩa là trẻ không tôn trọng. Có trẻ cần thời gian quan sát người lạ trước khi mở miệng, có trẻ đang mệt, đói, hoặc vừa bị đánh thức. Có trẻ chưa nhớ được người này là ai và gọi là gì cho đúng. Ép chào trong lúc ấy giống như bắt một người đang lạ nước lạ cái phải phát biểu trước hội trường.
Thêm một điều cần hiểu lại: câu tục ngữ đề cao lời chào xuất phát từ lòng, không phải lời chào bị người khác ra lệnh. Một tiếng "cháu chào bà" nói lí nhí vì bị ép không làm ai thấy ấm lòng. Ngược lại, một đứa trẻ được cho thời gian, sau mười phút tự chạy ra đưa cho bà một cái bánh, đã chào bằng cách của mình. Khi người lớn nhìn ra điều này, câu tục ngữ được giữ đúng tinh thần hơn.
Chào hỏi theo từng độ tuổi: mong đợi vừa sức
Không có mốc chuẩn cho mọi đứa trẻ, nhưng có thể hình dung những việc trẻ thường làm được ở từng giai đoạn để người lớn khỏi mong quá sức. Bảng dưới không dùng để so trẻ với nhau, chỉ để bố mẹ chọn cách nhắc phù hợp.
| Độ tuổi | Trẻ thường làm được | Người lớn nên làm |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Vẫy tay, nhìn, cười, có khi khoanh tay theo người lớn | Chào thay cho con bằng giọng vui, không bắt con nói |
| 3 đến 5 tuổi | Nói được câu ngắn "con chào bà ạ" khi đã quen người | Báo trước cho con ai sắp đến, gọi là gì; chấp nhận con chào muộn |
| 6 đến 9 tuổi | Tự chào người quen, bắt đầu nhớ cách gọi trong họ | Nhắc riêng, nhỏ nhẹ; tránh nhắc to trước mặt khách |
| 10 tuổi trở lên | Chào cả người mới gặp, biết hỏi thăm thêm một câu | Giao cho con việc đón khách: mời ngồi, rót nước |
| Tuổi mới lớn | Có lúc ngại, chào cụt lủn, nhất là với người ít gặp | Nói chuyện riêng về lý do, không chê bai trước mặt họ hàng |
Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng. Một bé sáu tuổi vẫn còn ngại người lạ không có gì đáng lo; điều cần quan tâm là bé có dần dần thoải mái hơn theo thời gian hay không.
Người lớn chào trước: cách dạy không cần giảng
Câu tục ngữ thấm vào trẻ nhanh nhất qua những gì trẻ thấy người lớn làm mỗi ngày. Vài việc nhỏ có sức hơn nhiều lời nhắc:
- Bố mẹ chào bác bảo vệ, cô bán rau, người hàng xóm đi ngang, kể cả khi đang vội. Trẻ đứng cạnh sẽ thấy chào là việc bình thường của người lớn.
- Trước khi tới nhà ai, kể cho con nghe sẽ gặp những ai, gọi là gì: "Nhà bà ngoại hôm nay có thêm ông chú ở Hà Tĩnh ra, con gọi là ông trẻ nhé".
- Khi con chưa chào, người lớn chào thay một cách tự nhiên, "con nhà cháu đang ngại, lát nữa con chào ông sau", để giữ thể diện cho cả con lẫn khách.
- Tập chào ở nhà bằng cách đóng vai: con làm khách, bố làm chủ nhà, rồi đổi lại. Trẻ thích thú khi được làm người lớn và nhớ câu chào lâu hơn.
- Chào lại khi con chào mình. Nhiều người lớn quên rằng trẻ chào ông bà buổi sáng cũng cần được đáp lại bằng một câu thật lòng.
- Ghi nhận cụ thể sau buổi gặp: "lúc nãy con tự chào ông trước, ông vui lắm", thay vì nhận xét chung chung về tính cách của con.
Khi ông bà, họ hàng trách cháu không chào
Đây là tình huống khó với nhiều bố mẹ trẻ. Ông bà lớn lên trong nếp làng nên coi việc cháu không chào là chuyện nghiêm trọng, có khi trách thẳng "nhà này không ai dạy con à". Bố mẹ thì vừa muốn bênh con, vừa không muốn cãi người lớn trước mặt cả nhà.
Cách êm nhất thường là nhận phần dạy về mình và nói ngắn: "Dạ, cháu còn ngại, con sẽ nhắc cháu". Sau đó, ở chỗ riêng, có thể kể với ông bà rằng con đang tập chào và cần thêm thời gian, nhờ ông bà gọi cháu lại gần bằng cách quen thuộc, cho cháu cái kẹo, hỏi chuyện trường lớp. Nhiều ông bà sẵn lòng làm vậy khi hiểu rằng cháu không cố ý xem thường mình.
Bố mẹ cũng nên giữ một ranh giới: trẻ có quyền không bị bắt ôm, hôn hay ngồi lên đùi người khác khi không muốn, kể cả họ hàng. Lễ phép là chào, là đáp lời, không phải là tiếp xúc thân thể theo yêu cầu. Giữ được ranh giới này từ nhỏ giúp trẻ biết bảo vệ mình mà vẫn giữ được phép lịch sự.
Chào ai, chào thế nào cho hợp với đời sống hôm nay
Làng xưa ai cũng quen nhau nên chào tất cả. Thành phố hôm nay khác: đi thang máy chung cư có thể gặp vài chục người lạ mỗi ngày. Không nhất thiết trẻ phải chào từng người, nhưng nên tập chào những người trẻ gặp đều: hàng xóm cùng tầng, bác bảo vệ, cô giáo, người bán hàng quen ở đầu ngõ. Phạm vi chào có thể rộng hơn hay hẹp hơn tuỳ nơi sống, cái giữ nguyên là thói quen nhìn thấy người khác.
Với người lạ hoàn toàn, nên dạy trẻ phân biệt rõ chào hỏi và đi theo. Một đứa trẻ lễ phép có thể chào lại người lạ hỏi đường, nhưng không đi theo, không nhận quà, không mở cửa khi không có người lớn. Phép lịch sự không đặt cao hơn sự an toàn, và ông bà xưa khi dạy chào cũng chưa từng nghĩ tới những tình huống của phố đông ngày nay.
Cách chào cũng có thể thay đổi. Khoanh tay cúi đầu là nếp đẹp của trẻ nhỏ ở nhiều vùng, nhưng một thiếu niên chào bác hàng xóm bằng cái gật đầu và câu "cháu chào bác" là đủ. Giữ tinh thần của câu tục ngữ quan trọng hơn giữ y nguyên động tác.
Ví dụ giả định: một gia đình chuyển từ Nghệ An vào ở chung cư tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ở quê, đứa con chín tuổi quen chào mọi người trong xóm; lên thành phố, em lúng túng vì không biết có nên chào người lạ trong thang máy. Bố mẹ không đặt luật cứng mà cùng con thống nhất: chào bác bảo vệ, chào các cô chú cùng tầng, còn người lạ thì mỉm cười, gật đầu là đủ. Sau vài tháng, em tự mở rộng vòng chào của mình khi đã quen mặt hàng xóm. Lời dạy của ông bà vẫn ở đó, chỉ được đo lại cho vừa với nơi sống mới.
Câu hỏi thường gặp
Lời chào cao hơn mâm cỗ nghĩa là gì?
Câu tục ngữ ý nói một lời chào thể hiện sự tôn trọng và tình cảm có giá trị hơn cả bữa tiệc thịnh soạn. Ông bà dùng nó để dạy con cháu coi trọng thái độ với người khác hơn của cải, đặc biệt trong đời sống làng xã gần gũi.
Con không chịu chào khách có phải là thiếu lễ phép không?
Không hẳn. Nhiều trẻ cần thời gian làm quen, đang mệt hoặc chưa nhớ cách gọi người mới gặp. Đó là chuyện của từng lúc, không phải bản tính. Người lớn chào thay, báo trước cho con và để con chào khi đã thoải mái thường hiệu quả hơn ép buộc.
Có nên bắt con khoanh tay chào to trước mặt khách không?
Không nên ép trong lúc con đang ngại, vì con dễ gắn việc chào hỏi với cảm giác bị chú ý và xấu hổ. Có thể tập khoanh tay chào ở nhà bằng cách đóng vai, rồi để con tự làm khi gặp người quen. Động tác đến sau, thói quen để ý người khác mới là phần chính.
Làm sao trả lời khi ông bà trách cháu không chào?
Nên nhận lời nhắc một cách nhẹ nhàng trước mặt mọi người, sau đó nói riêng với ông bà rằng cháu đang tập và cần thời gian. Nhờ ông bà gọi cháu lại gần bằng cách gần gũi thường giúp cháu mở lòng nhanh hơn.
Trẻ có nên chào người lạ ngoài đường không?
Trẻ có thể chào lại một cách lịch sự, nhưng cần được dạy rõ chào hỏi khác với đi theo hay nhận quà. Với người lạ, an toàn luôn đặt trước phép lịch sự. Những người trẻ gặp đều đặn như hàng xóm, bảo vệ, thầy cô thì nên tập chào thành thói quen.
Tuổi mới lớn chào hỏi cụt lủn thì bố mẹ nên làm gì?
Ở tuổi này nhiều em ngại thể hiện, nhất là với họ hàng ít gặp. Bố mẹ nên nói chuyện riêng, giải thích người lớn cảm thấy thế nào khi được chào, và chấp nhận cách chào gọn như gật đầu kèm một câu ngắn. Chê bai trước mặt họ hàng thường làm con thu mình hơn.