LoiDay.comLời Dạy
Hàng xóm, làng nước, cộng đồng

Một cây làm chẳng nên non: nếp góp sức làm việc chung của xóm từ xưa đến nay

Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao: vì sao làng xưa sống nhờ góp sức, việc chung của xóm hôm nay và cách góp theo sức từng nhà.

Villagers in a Gia Lai hamlet passing buckets of wet concrete hand to hand to pave a dirt lane, teenagers and elders together, dusty afternoon light, wide shot from behind

"Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao" là câu ca dao ông bà dùng để dạy rằng việc lớn của cả xóm chỉ thành khi nhiều nhà cùng góp sức. Một nhà không đắp nổi con đê, không làm nổi con đường, không giữ nổi cả xóm an toàn. Nhiều nhà chụm lại thì làm được, và làm được những việc không nhà nào làm một mình.

Câu ca dao quen đến mức thường bị dùng như khẩu hiệu. Bài này đưa nó về chỗ của nó: những việc chung cụ thể mà làng xưa phải góp sức mới sống được, những việc chung của xóm và khu phố hôm nay, vì sao việc chung ngày nay khó khởi động hơn, chỗ nên hiểu lại để "chụm lại" không thành ép buộc, và cách để mỗi nhà góp theo sức mình, kể cả trẻ con.

Câu ca dao nói gì

Hình ảnh trong câu rất dễ hiểu: một cái cây đứng riêng thì chỉ là một cái cây, nhiều cây đứng sát nhau thì thành rừng, thành núi. Người xưa dùng hình ảnh thiên nhiên để nói về con người: sức một người có hạn, sức nhiều người hợp lại thì lớn hơn tổng các phần, vì người này bù cho chỗ yếu của người kia.

Cùng tinh thần ấy, ông bà còn có câu "đông tay hơn hay làm": việc chung, nhiều người cùng làm thì nhanh và tốt hơn một người giỏi làm một mình. Câu này đặc biệt đúng với những việc cần sức như khiêng vác, đắp đất, dựng nhà, hay những việc cần nhiều con mắt như canh đê, giữ an ninh xóm.

Điều đáng để ý là câu ca dao không nói cây nào phải to, cây nào phải đứng giữa. Mỗi cây góp phần mình. Trong xóm cũng vậy: không ai bắt nhà neo người phải góp công bằng nhà đông con trai, không ai bắt bà cụ phải khiêng vác như thanh niên. Chụm lại là mỗi người góp đúng phần mình có, không phải ai cũng góp như nhau.

Việc chung của làng xưa cần nhiều tay

Đời sống làng xưa đầy những việc một nhà không làm nổi. Đắp đê, khơi mương dẫn nước cho cả cánh đồng là việc của cả làng, thường được chia theo đầu người hay theo diện tích ruộng. Mùa cấy, mùa gặt, các nhà đổi công cho nhau để kịp thời vụ. Làm nhà, lợp mái cũng cần cả xóm sang giúp trong một, hai ngày.

Ngoài việc sản xuất, còn những việc giữ làng: canh phòng trộm cướp ban đêm, chống lũ khi nước lên, dập lửa khi có cháy. Những việc này không thể thuê ai làm, cũng không thể trông vào một nhà. Làng nào góp sức giỏi thì làng ấy no đủ, an toàn hơn.

Vì việc chung gắn với sống còn, người xưa có nhiều cách tổ chức: chia phiên, chia phần theo nhà, có người đứng đầu điều phối. Ai trốn việc chung bị cả làng nhắc nhở, có nơi bị phạt theo lệ làng. Câu ca dao "một cây làm chẳng nên non" vì vậy không chỉ là lời khuyên đẹp, mà là kinh nghiệm sống còn được truyền lại qua nhiều đời.

Cũng nhờ góp sức mà người làng hiểu nhau. Những ngày cùng đắp đê, cùng gặt lúa là lúc người trẻ học việc từ người già, nhà này biết tính nhà kia, chuyện xích mích nhỏ được gỡ bên nồi cơm chung giữa đồng. Việc chung vì vậy vừa làm ra con đê, con đường, vừa làm ra cái tình của cả xóm.

Việc chung của xóm và khu phố hôm nay

Đời sống thay đổi nhưng việc chung không mất đi, chỉ đổi dạng. Những việc thường cần các nhà cùng góp sức:

  • Làm và giữ con ngõ. Đổ bê tông, lát gạch, sửa rãnh thoát nước, lắp đèn chiếu sáng ở những ngõ chưa có.
  • Dọn vệ sinh định kỳ. Ngày dọn ngõ, khơi thông cống rãnh trước mùa mưa, phát quang bụi rậm.
  • Giữ an toàn chung. Thống nhất giờ đóng cổng ngõ, để mắt nhà nhau khi đi vắng, chuẩn bị bình chữa cháy ở chỗ chung.
  • Lo cho trẻ con. Tổ chức Trung thu cho trẻ trong xóm, khen thưởng các cháu học tốt bằng những món quà nhỏ, giữ sân chơi an toàn.
  • Lo cho người yếu thế. Thăm hỏi người già neo đơn, góp quỹ giúp nhà gặp hoạn nạn.
  • Ứng phó thiên tai. Ở vùng hay bị lũ, bão: chằng chống nhà cho nhau, chuyển đồ lên cao, đưa người già, trẻ nhỏ đi tránh.

Không xóm nào làm hết các việc trên. Mỗi xóm chọn vài việc hợp với mình, làm đều đặn, còn hơn bày ra nhiều việc rồi bỏ dở. Ở chung cư, nhiều việc trong số này đã có ban quản lý lo, nhưng phần gắn kết giữa người với người, như Trung thu cho trẻ hay thăm người già cùng tầng, vẫn cần cư dân tự chụm lại với nhau.

Vì sao việc chung hôm nay khó khởi động

Ai cũng bận. Người đi làm từ sáng đến tối, cuối tuần lại bận việc nhà, đưa con đi học thêm. Việc chung không có hạn chót rõ ràng nên dễ bị đẩy xuống cuối danh sách, tuần này hẹn tuần sau.

Ít quen nhau. Ở phố, nhiều nhà ở cạnh nhau nhiều năm mà chưa từng nói chuyện. Rủ người lạ góp sức khó hơn rủ người quen, và người được rủ cũng ngại nhận lời với người mình chưa biết tính.

Ngại tiền nong. Góp tiền chung mà không rõ ràng thì dễ sinh nghi ngờ. Nhiều người không muốn đứng ra thu chi vì sợ mang tiếng, dù số tiền mỗi nhà góp không lớn.

Một nhóm nhỏ ôm việc. Khi chỉ vài người nhiệt tình làm hết, những người khác quen ngồi chờ, còn người làm thì mỏi dần. Đến lúc họ rút lui, xóm không còn ai biết việc chung được làm thế nào.

Sợ bất đồng. Bàn việc chung là phải có ý kiến khác nhau. Nhiều người né buổi họp để khỏi tranh luận, rồi sau lại phàn nàn quyết định không hợp ý mình.

Không biết bắt đầu từ đâu. Kinh nghiệm của nhiều xóm cho thấy cách khởi động dễ nhất là một việc nhỏ, làm xong trong một buổi, ai cũng thấy kết quả, như dọn sạch một đoạn ngõ. Làm được một lần, lần sau rủ nhau dễ hơn nhiều.

Góp theo sức: mỗi nhà một kiểu

Cách hiểu đúng của câu ca dao là mỗi cây góp phần mình có. Khi tổ chức việc chung, nên để các nhà chọn cách góp hợp với hoàn cảnh, thay vì đòi ai cũng góp như nhau.

Hoàn cảnhCách góp phù hợpGhi chú
Nhà đông người, có thanh niênGóp công: khiêng vác, đổ bê tông, dọn dẹpChia phiên để không ai phải làm hết
Nhà neo người, bận đi làmGóp tiền, góp vật liệu, nấu nước uống cho người làmKhông ai nên bị coi nhẹ vì không có mặt
Người cao tuổiGóp kinh nghiệm, kể lại việc xưa đã làm thế nào, trông trẻ trong lúc người lớn làmLà "cây" giữ ký ức của xóm
Người có nghềThợ điện kiểm tra đèn ngõ, thợ xây tư vấn kỹ thuật, kế toán giữ sổ quỹChuyên môn đôi khi quý hơn tiền
Trẻ conNhặt rác, tưới cây, mang nước, làm đèn Trung thu cho em nhỏViệc vừa sức, có người lớn trông

Khi mỗi nhà được góp theo cách của mình, việc chung bớt nặng nề và ít ai thấy bị ép. Đó cũng là cách giữ cho việc chung đi được lâu.

Phần nên hiểu lại: chụm lại không phải ép giống nhau

Có lúc tinh thần "chụm lại" bị dùng để ép người khác. Một nhà không góp tiền làm cổng ngõ vì đang khó khăn liền bị cả xóm xì xào. Một người có ý kiến khác trong buổi họp bị coi là "không đoàn kết". Khi ấy, câu ca dao bị biến thành cây gậy, và chính tình làng nghĩa xóm bị tổn thương.

Ông bà xưa dạy chụm lại để làm việc lớn, không dạy số đông đè số ít. Việc chung tốt là việc được bàn bạc công khai, ai cũng được nói, quyết định theo đa số nhưng có tính đến hoàn cảnh của nhà khó khăn. Người không góp được lần này có thể góp lần khác, hoặc góp theo cách khác.

Một điểm nữa: góp tiền chung phải minh bạch. Ghi chép thu chi rõ ràng, công khai cho mọi nhà xem, có hai người cùng giữ sổ. Sự minh bạch không phải vì nghi ngờ ai, mà để người đứng ra lo việc được yên tâm và mọi người sẵn lòng góp lần sau. Nhiều việc chung tan rã không vì thiếu tiền mà vì thiếu niềm tin. Ba cây muốn chụm lại thành núi thì trước hết phải tin rằng cây bên cạnh không đổ vào mình.

Dạy con tinh thần góp sức qua việc chung của xóm

Trẻ học tinh thần tập thể tốt nhất khi được làm việc thật cùng người lớn và cùng các bạn trong xóm. Một vài cách gợi ý:

  1. Cho con theo bố mẹ trong ngày dọn ngõ, giao một việc nhỏ có kết quả nhìn thấy được, như nhặt sạch một đoạn rãnh.
  2. Khi xóm tổ chức Trung thu, để các con lớn cùng nhau làm đèn, bày mâm cho các em nhỏ. Người lớn chỉ hỗ trợ, không làm thay.
  3. Kể cho con nghe việc chung xóm mình từng làm được, như con ngõ này đổ bê tông năm nào, ai góp gì.
  4. Khi có việc chung, cho con thấy nhà mình góp phần nào và vì sao chọn cách góp ấy.
  5. Khen con vì đã góp sức cùng mọi người, không khen vì làm nhiều hơn bạn. Mục tiêu là con thấy vui khi cùng làm, không phải thi đua hơn kém.

Ví dụ giả định: một thôn ở Gia Lai quyết định đổ bê tông con đường đất dẫn ra trường. Nhà có xe chở vật liệu, nhà có thanh niên góp công, các bà nấu nồi chè cho người làm, trẻ con chuyền những xô nhỏ. Con đường xong trong hai ngày cuối tuần. Mỗi lần đạp xe qua, bọn trẻ chỉ cho nhau đoạn nào mình đã góp tay.

Câu hỏi thường gặp

Một cây làm chẳng nên non ba cây chụm lại nên hòn núi cao nghĩa là gì?

Câu ca dao dạy rằng sức một người có hạn, nhiều người cùng góp sức thì làm được việc lớn. Trong đời sống xóm làng, nó nói về những việc chung như làm đường, đắp đê, giữ an toàn mà một nhà không thể làm một mình.

Đông tay hơn hay làm nghĩa là gì?

Tục ngữ nói rằng nhiều người cùng làm thì nhanh và tốt hơn một người giỏi làm một mình. Câu này hay được nhắc khi xóm có việc chung cần sức như dọn dẹp, khiêng vác, dựng nhà.

Nhà khó khăn không góp tiền việc chung của xóm thì có sao không?

Tinh thần của câu ca dao là mỗi nhà góp theo sức. Nhà khó khăn có thể góp công, góp thời gian, hoặc góp vào lần khác. Việc chung tốt cần tính đến hoàn cảnh từng nhà, không nên xì xào hay ép buộc.

Làm sao để việc góp tiền chung của xóm không sinh nghi ngờ?

Ghi chép thu chi rõ ràng, công khai cho mọi nhà xem theo định kỳ, có hai người cùng giữ sổ, giữ hoá đơn chứng từ. Sự minh bạch giúp người đứng ra lo việc yên tâm và mọi người sẵn lòng góp lần sau.

Trẻ con có thể góp sức việc chung của xóm như thế nào?

Trẻ có thể nhặt rác, tưới cây, mang nước cho người làm, làm đèn Trung thu cho em nhỏ. Việc cần vừa sức và có người lớn trông. Quan trọng là trẻ được cùng làm và thấy kết quả chung, không phải thi đua ai làm nhiều hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138