LoiDay.comLời Dạy
Lễ phép, chào hỏi, xưng hô

Trẻ nói trống không với người lớn: nếp gọi dạ bảo vâng, dạy nói có đầu có đuôi

Vì sao ông bà dạy gọi dạ bảo vâng, nói có đầu có đuôi; trẻ nói trống không vì đâu và cách giúp con thêm chủ ngữ, chữ dạ, chữ ạ mà không biến thành đọc thuộc lòng.

Grandfather reading on a rattan chair while a young granddaughter brings him a glass of water with both hands, wooden house interior in Phu Tho, soft side light, backs to camera

Nói trống không là nói thiếu phần xưng hô và từ lễ phép, như đáp "biết rồi", "không ăn", "đây" thay vì "con biết rồi ạ", "dạ, con không ăn nữa", "dạ, của bà đây ạ". Ông bà xưa dạy ngược lại bằng mấy chữ rất gọn: gọi dạ bảo vâng, nói có đầu có đuôi. Đầu là lời gọi, đuôi là chữ "ạ"; ở giữa là điều mình muốn nói.

Trẻ nói trống không không phải vì cố tình vô lễ. Phần lớn là do bắt chước, do vội, hoặc do chưa ai chỉ rõ câu đầy đủ trông thế nào. Bài này giải thích vì sao lời ăn tiếng nói được ông bà coi trọng đến vậy, phần nào nên giữ, phần nào nên hiểu lại, và cách giúp con quen nói có đầu có đuôi trong sinh hoạt hằng ngày.

Gọi dạ bảo vâng, nói có đầu có đuôi: ông bà dạy gì

"Gọi dạ bảo vâng" là lời dặn quen trong nhiều nhà: người lớn gọi thì thưa "dạ", người lớn bảo thì đáp "vâng". Hai chữ này là tín hiệu cho người lớn biết mình đã nghe, đã hiểu, và sẵn lòng làm. Một đứa trẻ đáp "dạ" khi bà gọi từ trong bếp là đứa trẻ đã cho bà yên tâm rằng lời mình không rơi vào khoảng không.

"Nói có đầu có đuôi" thì rộng hơn. Đầu câu có lời gọi người nghe, có chủ ngữ là mình: "Mẹ ơi, con…", "Thưa ông, cháu…". Cuối câu có chữ "ạ" để tỏ ý kính trọng. Ngoài phần hình thức, ông bà còn muốn nói tới việc kể chuyện cho rõ ràng, có trước có sau, không bỏ lửng để người nghe phải đoán.

Đi cùng với hai lời dặn này là câu tục ngữ "Học ăn, học nói, học gói, học mở". Ông bà đặt việc học nói ngay sau việc học ăn, tức là coi nó như một kỹ năng sống cơ bản chứ không phải chuyện màu mè. Và ca dao vẫn nhắc "Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau": lễ phép trong lời nói không tốn gì, nhưng thiếu nó thì mất rất nhiều.

Vì sao người xưa coi trọng từng chữ dạ, chữ ạ

Tiếng Việt gói quan hệ vào trong câu nói. Mỗi câu đầy đủ đều cho biết ai nói với ai, ai trên ai dưới. Câu trống không xoá mất phần ấy, nên nghe như người nói không nhận ra người nghe là ai.

Nhà đông người cần biết lời đã được nghe. Bà gọi từ sân sau, mẹ dặn từ trên gác. Không có tiếng "dạ" đáp lại thì người lớn phải gọi lần hai, lần ba, và câu chuyện dễ thành bực bội.

Lời nói là cách người ngoài đánh giá gia đình. Ở làng, một đứa trẻ nói năng có thưa có gửi khiến người ta khen cả nhà. Ngược lại, câu trống không với người lớn dễ bị đem ra bàn tán.

Chữ "ạ" làm mềm mọi yêu cầu. "Cho cháu xin cốc nước ạ" nghe khác hẳn "cho xin cốc nước". Người xưa hiểu rằng một chữ nhỏ ở cuối câu có thể biến lời đòi thành lời nhờ.

Ông bà nghe kém hơn, cần câu rõ ràng hơn. Người già trong nhà thường nghe không còn tinh. Một câu có lời gọi ở đầu giúp ông bà biết là đang nói với mình, có chủ ngữ và đủ ý giúp ông bà khỏi phải hỏi lại. Với ông bà, câu có đầu có đuôi vừa là lễ phép, vừa là sự chu đáo.

Nói rõ ràng là tôn trọng thời gian của người nghe. Nói có đầu có đuôi giúp người lớn hiểu ngay chuyện gì đang xảy ra, nhất là khi trẻ báo việc gấp như bị ngã, bị lạc, cần giúp.

Câu trống không và câu có đầu có đuôi: đặt cạnh nhau cho con dễ thấy

Trẻ học nhanh nhất khi thấy hai cách nói đặt cạnh nhau, không cần giảng nghĩa. Có thể dùng những câu quen trong nhà như dưới đây để tập cùng con.

Tình huốngCâu trống khôngCâu có đầu có đuôi
Bà gọi từ trong bếp"Gì?""Dạ, bà gọi cháu ạ?"
Mẹ hỏi ăn thêm không"Không.""Dạ, con no rồi ạ."
Bố bảo đi tắm"Biết rồi.""Vâng, con xem xong đoạn này rồi con đi tắm ạ."
Đưa đồ cho ông"Đây.""Ông ơi, cháu đưa ông kính ạ."
Muốn xin đi chơi"Đi chơi nhé.""Mẹ ơi, con sang nhà bạn Hà chơi đến năm giờ được không ạ?"
Không đồng ý với người lớn"Không phải thế.""Dạ, con nghĩ khác một chút, con nói được không ạ?"

Cột cuối không đòi trẻ nói dài, chỉ thêm lời gọi, chủ ngữ và chữ "ạ". Với trẻ nhỏ, chỉ cần một trong ba phần đã là tiến bộ; không cần bắt con đọc lại cả câu cho chuẩn.

Vì sao trẻ nói trống không

Lý do phổ biến nhất là trẻ bắt chước những gì nghe hằng ngày. Nếu người lớn trong nhà nói với nhau "ăn cơm", "tắt ti vi đi", "đâu rồi", trẻ sẽ coi đó là cách nói bình thường. Phim hoạt hình lồng tiếng, video ngắn trên mạng cũng dùng nhiều câu cộc, và trẻ học theo rất nhanh.

Lý do thứ hai là trẻ đang tập trung vào việc khác. Một đứa trẻ đang xếp hình mà bị gọi sẽ đáp "gì" trước khi kịp nghĩ. Lúc ấy không phải trẻ coi thường người lớn, chỉ là đầu óc trẻ chưa chuyển kịp.

Lý do thứ ba thường gặp ở tuổi mới lớn: nói trống không trở thành cách tỏ ra mình đã lớn, hoặc cách thể hiện sự bực bội mà không dám nói thẳng. Với lứa tuổi này, sửa từng câu thường không hiệu quả bằng một cuộc nói chuyện riêng về điều đang làm con khó chịu.

Hiểu được lý do giúp người lớn phản ứng đúng. Trẻ bắt chước thì cần người lớn đổi cách nói trước; trẻ đang mải thì chỉ cần nhắc nhẹ; trẻ đang bực thì cần được lắng nghe. Dán cho con cái nhãn "hỗn" vì một câu trống không thường làm con thu mình hoặc cãi lại mạnh hơn.

Cách giúp con quen nói có đầu có đuôi

Mục tiêu không phải là để con đọc thuộc chữ "ạ" như bài học thuộc, mà là để con quen nghĩ tới người nghe trước khi mở miệng. Vài việc nhỏ làm đều đặn:

  • Người lớn nói đầy đủ với nhau và với con: "Mẹ ơi, anh lấy giúp em cái chảo nhé", "Con ơi, mẹ cảm ơn con". Trẻ nghe nhiều tự khắc nói theo.
  • Khi con nói trống không, nhắc lại câu đúng bằng giọng bình thường, như một tiếng vọng: con nói "không", mẹ nói "dạ, con no rồi ạ, phải không con?". Con thường tự lặp theo.
  • Đáp lại con khi con nói đầy đủ, kể cả bằng một nụ cười hay một câu "ừ, bà nghe rồi". Trẻ cần thấy câu nói lễ phép được đón nhận.
  • Chọn một hai câu cần tập trong một tuần, ví dụ đáp "dạ" khi được gọi, thay vì sửa mọi câu cùng lúc.
  • Không bắt con nói lại câu đúng trước mặt khách hay bạn bè. Ghi nhớ rồi nhắc lúc riêng.
  • Với con tuổi mới lớn, nói rõ cảm giác của mình: "Khi con đáp cụt như vậy, bố thấy như con không muốn nói chuyện với bố". Câu này mở đường cho trò chuyện hơn là một lời phạt.

Phần nên hiểu lại: chữ ạ không thay được thái độ

Một số nhà đặt nặng hình thức tới mức trẻ chỉ cần thiếu chữ "ạ" là bị bắt nói lại, trong khi giọng điệu và ánh mắt thì không ai để ý. Kết quả là trẻ học được cách thêm "ạ" vào cuối một câu đầy bực bội, đúng chữ mà không đúng lòng. Ông bà dạy lời ăn tiếng nói là để con biết tôn trọng người nghe, chữ "ạ" chỉ là phần nổi.

Phần thứ hai nên hiểu lại là chiều của lễ phép. Xưa trẻ phải thưa gửi, còn người lớn được quyền nói cộc với trẻ. Hôm nay, khi muốn con nói có đầu có đuôi, người lớn cũng cần gọi con bằng tên, nói "cảm ơn con", "mẹ nhờ con". Trẻ khó hiểu vì sao chỉ mình phải lễ phép trong khi người lớn không cần.

Phần thứ ba: lễ phép không có nghĩa là im lặng. "Gọi dạ bảo vâng" không nên hiểu thành người lớn nói gì cũng phải vâng. Trẻ vẫn được phép nói "dạ, con chưa muốn" hoặc "con nghĩ khác ạ". Dạy con nói khác ý một cách có đầu có đuôi là dạy con một kỹ năng quý hơn nhiều so với việc dạy con nói vâng.

Nói có đầu có đuôi khi kể chuyện, báo tin và nhờ việc

Ông bà dạy "có đầu có đuôi" không chỉ cho từng câu đáp, mà cho cả cách kể một chuyện. Một đứa trẻ chạy vào nhà kêu "nó lấy rồi" khiến người lớn không biết ai lấy, lấy gì, ở đâu. Cùng sự việc ấy, nếu trẻ nói "mẹ ơi, bạn Nam lấy xe đạp của con ở sân rồi ạ", người lớn hiểu ngay và giúp được ngay. Kể cho rõ cũng là một phần của lễ phép, vì nó tôn trọng người nghe.

Có thể giúp con kể chuyện có đầu có đuôi bằng ba câu hỏi gợi ý mỗi tối: chuyện xảy ra với ai, ở đâu, rồi sau đó thế nào. Không cần chấm con kể hay hay dở; chỉ cần lắng nghe trọn vẹn và hỏi thêm một câu khi con bỏ lửng. Sau vài tuần, nhiều trẻ tự kể đủ ba phần mà không cần ai hỏi.

Với việc nhờ vả, nếp xưa có thứ tự rất rõ: gọi người, nói việc, nói lời cảm ơn. "Ông ơi, ông với giúp cháu quả bóng trên nóc tủ được không ạ? Cháu cảm ơn ông." Thứ tự ấy dùng được cả khi con lớn lên nhờ đồng nghiệp, nhờ hàng xóm. Ví dụ giả định: một cậu bé lớp bốn ở Thái Nguyên được ông nội tập cho cách nhờ có đầu có đuôi qua những việc nhỏ trong nhà; lên lớp sáu, cô chủ nhiệm nhận xét em là người nhờ bạn giúp mà bạn nào cũng sẵn lòng.

Câu hỏi thường gặp

Nói trống không là gì?

Nói trống không là nói thiếu phần xưng hô và từ lễ phép, như đáp "biết rồi", "không" với người lớn thay vì "dạ, con biết rồi ạ". Trong tiếng Việt, cách nói này dễ khiến người nghe thấy mình không được tôn trọng, dù người nói có khi không cố ý.

Gọi dạ bảo vâng nghĩa là gì?

Đây là lời dặn quen trong nếp nhà: người lớn gọi thì thưa "dạ", người lớn bảo thì đáp "vâng", để người lớn biết lời mình đã được nghe. Hôm nay nên hiểu đây là phép lịch sự khi đáp lời, không có nghĩa trẻ phải đồng ý với mọi điều.

Con hay nói trống không có phải do bố mẹ dạy chưa tới không?

Không nhất thiết. Trẻ có thể bắt chước từ phim ảnh, bạn bè hoặc đang mải việc khác. Điều bố mẹ làm được là nói đầy đủ trước mặt con, nhắc nhẹ bằng cách lặp lại câu đúng và đáp lại khi con nói lễ phép.

Có nên bắt con nói lại câu cho có chữ ạ không?

Thỉnh thoảng nhắc lại một cách nhẹ nhàng thì được, nhưng bắt nói lại liên tục, nhất là trước người khác, dễ khiến con coi lễ phép là hình phạt. Tập trung vào một hai câu mỗi tuần và quan tâm cả giọng điệu sẽ hiệu quả hơn.

Ở miền Nam trẻ hay nói dạ, miền Bắc hay nói vâng, cái nào đúng?

Cả hai đều lễ phép. Miền Nam dùng "dạ" rộng rãi cho cả lời đáp lẫn lời đồng ý, miền Bắc dùng cả "dạ" và "vâng". Trẻ đi khác vùng chỉ cần giữ thói quen đáp lời người lớn, chữ nào cũng được.

Con tuổi mới lớn đáp cụt lủn với bố mẹ thì làm sao?

Ở tuổi này, câu cụt thường là dấu hiệu con đang bực hoặc muốn khẳng định mình. Nên tìm lúc yên tĩnh nói chuyện riêng về cảm giác của cả hai bên thay vì sửa từng câu. Khi con thấy được lắng nghe, cách nói thường mềm lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138